Khoảng trống lớn ông Abe để lại trong chính trường Nhật Bản

Cựu thủ tướng Shinzo Abe qua đời ngày 8/7 ở tuổi 67 tại Bệnh viện Đại học Y Nara, tỉnh Nara, sau khi bị bắn lúc đang phát biểu. Đây là vụ ám sát đầu tiên nhằm vào một cựu thủ tướng hoặc thủ tướng đương nhiệm của Nhật Bản trong hàng chục năm qua.

Thông tin vụ ám sát cựu thủ tướng Abe khiến xã hội Nhật Bản chấn động, bởi từ lâu quốc gia này tự hào là một nơi rất an toàn. Người Nhật vẫn còn ám ảnh về vụ tấn công bằng khí độc sarin trên tàu điện ngầm ở Tokyo của giáo phái Aum Shinrikyo gần 30 năm trước, bởi những vụ như vậy rất hiếm xảy ra ở nước này.

Các vụ ám sát chính trị gia thậm chí còn hiếm gặp hơn. Thị trưởng thành phố Nagasaki bị bắn chết năm 2007 có lẽ là vụ duy nhất gần đây.

Nhật Bản cho phép một số người sở hữu súng, nhưng là súng săn hoặc súng hơi và phải trải qua quá trình kiểm tra nghiêm ngặt. Bởi vậy, tội phạm sử dụng súng gần như đã bị “xóa sổ” ở nước này.

Vì Nhật Bản vốn là nơi an toàn, an ninh tại các cuộc vận động chính trị được bố trí rất mỏng. Việc các chính trị gia xuất hiện trên phố hoặc trước nhà ga đông người mà không có lực lượng an ninh dày đặc là điều thường thấy ở Nhật Bản.

Tuy nhiên, những vụ tấn công bạo lực dường như đang xuất hiện nhiều hơn ở Nhật Bản. Tháng 12 năm ngoái, một nghi phạm đã phóng hỏa sát hại 26 người tại một phòng khám tâm thần ở Osaka và tự sát sau đó. Vào dịp cuối tháng 10 năm ngoái, một vụ tấn công bằng dao đã xảy ra tại ga tàu điện ngầm Tokyo.

Và vụ ám át cựu thủ tướng Abe hôm 8/7 khiến nhiều người bị sốc. Cú sốc này không chỉ do một sinh mạng đã mất đi, ngay cả với người nổi tiếng như Abe, theo Michael MacArthur Bosack, cố vấn đặc biệt về quan hệ chính phủ tại Hội đồng Nghiên cứu châu Á – Thái Bình Dương Yokosuka.

Đó cũng không đơn thuần là vụ ám sát một cựu lãnh đạo ở đất nước mà các vụ bạo lực như vậy tưởng như không tồn tại. Đó là đòn giáng đối với nền chính trị Nhật Bản, để lại vết sẹo cũng như khoảng trống rất lớn trong tương lai, Bosack nhận định.

Với nhiều người nước ngoài, ông Shinzo Abe có thể chỉ là một cựu thủ tướng. Nhưng với những ai đã sống ở Nhật từ năm 2012, Abe vẫn thường xuyên hiện diện, trên truyền hình, trong các sự kiện lớn hay trên những tấm áp phích vận động bầu cử.

Với các nhà quan sát, việc ông Abe từ chức năm 2020 không làm suy giảm ảnh hưởng của ông. Bosack cho hay mọi khía cạnh của đời sống chính trị Nhật Bản dường như vẫn liên quan đến cựu thủ tướng.

Là lãnh phe lớn nhất trong đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền từ tháng 11/2021, ông đã tham gia nhiều hơn vào các quyết định chính sách của chính quyền Thủ tướng Fumio Kishida, đóng vai trò như “người gác cổng” và phản biện, theo Bosack.

Ý tưởng rằng đây là một vụ giết người ngẫu nhiên như thường thấy ở Mỹ không xuất hiện trong tâm trí của người Nhật. Họ có hai lý do để cho rằng động cơ gây án là rõ ràng khi nạn nhân là cựu thủ tướng và thời điểm xảy ra là trước cuộc bầu cử Thượng viện hai ngày.

Sự tương phản giữa Mỹ và Nhật Bản rất rõ rệt. Năm 2018, Nhật báo cáo 9 trường hợp tự sát bằng súng, trong khi Mỹ là 39.740 ca tử vong vì súng đạn, theo dữ liệu của Trường Y tế Công cộng Đại học Sydney.

Japan Times thậm chí cho biết họ dự định có một bài xã luận chỉ trích bạo lực súng đạn của Mỹ hiện tại. Trong bài viết thay thế về vụ ám sát ông Abe, tờ báo lưu ý rằng trong một nền dân chủ, “vụ ám sát cựu thủ tướng là cuộc tấn công vào tất cả chúng ta”.

Việc một chính trị gia bị sát hại luôn gây chấn động, nhưng cái chết của cựu thủ tướng Abe đã gây tác động to lớn ở cả trong nước và chính trường thế giới. Ông là người đã nỗ lực xây dựng mối quan hệ rất thân thiết giữa Nhật với Mỹ.

Chỉ vài ngày sau khi cựu tổng thống Donald Trump đắc cử tổng thống năm 2016, ông Abe đã đến New York và trở thành lãnh đạo đầu tiên gặp trực tiếp tổng thống Mỹ tại Tháp Trump ở New York.

Quan hệ Mỹ – Nhật được củng cố, nhằm đối phó với các mối đe dọa từ Trung Quốc và Triều Tiên. Trong tuyên bố ngày 8/7, Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken ca ngợi ông Abe là “đối tác phi thường”, người đã đưa quan hệ hai nước lên một tầm cao mới. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron gọi ông Abe là “thủ tướng vĩ đại… người đã nỗ lực để mang lại sự cân bằng cho thế giới”.

Dù ông Abe có quan điểm cứng rắn và quyết liệt với Trung Quốc, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Triệu Lập Kiên bày tỏ chia buồn với Nhật Bản, nói “chúng tôi rất sốc trước sự cố bất ngờ. Cựu thủ tướng Shinzo Abe đã góp phần cải thiện và phát triển quan hệ Trung – Nhật”.

Tại quê nhà, chính sách “Abenomics” nổi tiếng của ông Abe đã giúp khởi động nền kinh tế Nhật Bản sau nhiều năm trì trệ. Nhưng chính sách nổi bật của ông lại tập trung vào quốc phòng, nơi ông có những quan điểm gây tranh cãi. Ông Abe muốn Nhật Bản có quân đội mạnh mẽ, chứ không phải lực lượng “tự vệ” chịu nhiều ràng buộc theo hiến pháp hòa bình.

Những với những vết sẹo chiến tranh chưa lành, kế hoạch tăng cường sức mạnh quân đội của ông đã vấp phản đối gay gắt từ dư luận và ông Abe không thể thúc đẩy thay đổi hiến pháp, ngay cả khi ông ủng hộ chủ nghĩa dân tộc. Với sự ra đi của ông Abe, những nỗ lực này dường như càng trở nên mờ mịt.

Vụ ám sát còn để lại một khoảng trống rất lớn trong đảng LDP cầm quyền. Phe lớn nhất trong đảng do ông Abe lãnh đạo sẽ phải tìm một người dẫn dắt mới. Cánh bảo thủ của đảng cũng mất đi người có ảnh hưởng nhất, trong khi LDP không còn một “người gác cổng” vững vàng. “Nói cách khác, bối cảnh chính trị đã thay đổi hoàn toàn với đảng cầm quyền Nhật Bản sau biến cố này”, chuyên gia Bosack nói.

“Chúng ta đang sống trong thời kỳ phân cực chính trị, xã hội bất ổn và bạo lực ngày càng gia tăng. Ngay cả Nhật Bản theo chủ nghĩa hòa bình và gần như không có súng đạn cũng trải qua điều đó. Ông Abe bị ám sát là sự mất mát lớn của Nhật Bản, nhưng phần còn lại của thế giới cũng cảm thấy điều đó”, Frida Ghitis, nhà phân tích của CNN, chia sẻ.